کد خبر : 61595 شنبه 18 فروردین 1397 - 10:15:46
خاورمیانه-در-راه-تنوع‌طلبی-در-سوخت-و-انرژی

ضرورت انرژی هسته‌ای در دیپلماسی انرژِی؛

خاورمیانه در راه تنوع‌طلبی در سوخت و انرژی

سیناپرس: علاوه بر رویکرد رقابتی و خودمحورانه کشورها در نظام بین‌الملل بر سر منافع خود، که غالباً سوظن و بدگمانی را در طی افزایش قدرت یکی از بازیگران برای دیگر نقش‌آفرینان در پی دارد، ازاین‌بین رابطه ایران و کشورهای عربی آبشخور نزاع آمیز مضاعفی نیز دارد.

سیناپرس اصفهان: علاوه بر رویکرد رقابتی و خودمحورانه کشورها در نظام بین‌الملل بر سر منافع خود، که غالباً سوظن و بدگمانی را در طی افزایش قدرت یکی از بازیگران برای دیگر نقش‌آفرینان در پی دارد، ازاین‌بین رابطه ایران و کشورهای عربی آبشخور نزاع آمیز مضاعفی نیز دارد. با نگاه به سابقه و زیست تاریخی روابط بین ایران و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج‌فارس، تصدیق‌کننده این ضدیت و تخاصم است. کشورهای عضو شورای همکاری خلیج‌فارس هم در دوران قبل و هم در دوران بعد از انقلاب اسلامی بیشتر رویه تقابلی را نسبت به ایران داشته است بطوریکه کشورهای این منطقه در برخورد با سیاست خارجی به دنبال دستیابی به توازن نسبت به همسایه شیعی خود هستند

.

خواسته یا ناخواسته هرگونه تغییر در وضعیت قدرت یکی از این کشورها، حساسیت کشورهای همسایه را به همراه دارد. زمانی که رقابت‌های اقتضا‌آمیز نظام بین‌الملل با این شق از تخاصم‌های تاریخی و نزاع‌های هویتی درهم می‌آمیزد عناصر بدگمانی و حساسیت نسبت به فعالیت‌های طرفین به بیشینه حد خود می‌رسد. ازاین‌رو است که مسئله هسته‌ای ایران خصوصاً برای اعراب مسئله‌ای پردامنه‌تر  شده است و چنانچه شواهد دهه اخیر نشان می‌دهد کشورهای این حوزه از سال ۲۰۰۷ به تبعیت از این احساس‌های تخاصم آمیز و هویت منازعه آمیز به تشدید قدرت هسته‌ای خود برای مقابله احتمالی با اصلی‌ترین تهدید منطقه‌ای خود یعنی ایران پرداخته‌اند.

 

وجود ایران در یک محیط امنیتی بی‌ثبات

بر اساس نظریه باری بوزان در کتاب نظام‌های منطقه‌ای، ایران در یک محیط امنیتی بی‌ثبات قرارداد و بازیگرانی که به لحاظ جغرافیایی در این‌گونه محیط‌ها قراردادند، نیازمند اتخاذ مدیریت بحران دفاعی می‌باشند که شایسته است چارچوب آن طوری تدوین شود که از تحمیل هزینه‌های سنگین جلوگیری کند زیرا تاریخ مؤید این است که همسایگان ایران همواره به فکر ایجاد و حفظ اهرم‌های فشار اقتصادی، سیاسی و نظامی علیه ایران هستند. جمهوری اسلامی ایران بایستی نحوه تعامل در قبال مقوله‌های راهبردی را با رویکرد امنیت ملی بررسی نماید و در این راستا نهادینه شدن بنیان‌های دانش هسته‌ای بومی از طریق مسالمت‌آمیز می‌تواند نوعی بازدارندگی بر اساس قدرت نرم  ایجاد کند و جایگاه بین‌المللی ایران در ترتیبات منطقه‌ای و جهانی را ارتقا بخشد. نیاز ایران به فناوری هسته‌ای پیشرفته با درک امنیت ملی و منافع سیاسی پیوند خورده است و با توجه به تجربه تاریخی‌اش، به تصمیمات و سیاست‌گذاری‌هایش در این زمینه مؤثر است.

 

دیپلماسی انرژی

دیپلماسی انرژی شامل مجموعه‌ای از برنامه‌ها و سیاست‌های خصوصی کشورهاست که به دنبال دستیابی به اهداف اصلی از طریق تعامل بین‌المللی است. هدف اول حفظ کردن اهداف بخش انرژی و هدف دوم پیشبرد امنیت ملی جهت ارائه نقش بهتر در عرصه بین‌المللی است. حفظ منابع پایدار انرژی برای جامعه و رشد و توسعه اقتصادی جزء اهداف کلان هر کشوری قلمداد می‌شود. وضعیت دیگر به همان اندازه مهم است به این معنا که علاوه بر تأمین نیاز بی‌وقفه انرژی در داخل، از ظرفیت‌های انرژی به‌عنوان ابزار سیاست خارجی جهت کاهش و جلوگیری از تهدیدات ملی جهت پیشبرد امنیت ملی و منافع کشور به‌طور کامل استفاده شود. بنابراین دیپلماسی مؤثر انرژی به دنبال روابطی است که هر دو هدف بخش انرژی را تأمین کند.

 

 در جهان امروز انرژی هنوز به‌عنوان کالای استراتژیک کاربرد دارد. قدرت اقتصادی مشتق شده از انرژی، مشابه قدرت نظامی دولت را قادر می‌سازد تا در سیاست جهان تأثیرگذار باشد. کشورها با اتکا به قابلیت‌های اقتصادی می‌توانند سیاستی فعال و پویا در عرصه بین‌المللی داشته باشند. چنین رویکردی با حداکثر کردن منافع و تأمین امنیت در هر دو سطح ملی و بین‌المللی می‌تواند یک موقعیت بهتر را در میان سایر کشورها ایجاد کند. اقتصاد جهانی با تمام پیچیدگی‌های خود اعم از جهانی‌شدن، وابستگی متقابل، تأکید بر رقابت و استفاده از مزیت نسبی و غیره همچنان به وضعیت و امنیت انرژی، وابسته است زیرا انرژی سنگ بنای توسعه اقتصاد جهانی و افزایش چانه‌زنی  برای کشورهاست. رقابت برای دسترسی و کنترل منابع قابل‌اعتماد انرژی بسیار شدید شده است. امنیت عرضه و تقاضا از نگرانی‌های عمده مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان انرژی در سطح جهان است. همه این موارد کمک می‌کند که انرژی در خط مقدم سیاست جهانی نقش بازی کند. با توجه به این وضعیت پیچیده و پویا، دیپلماسی انرژی به‌عنوان ابزار اصلی تعامل در دست سیاست‌مداران ظهور کرده است. همچنین می‌توان ادعا کرد که انرژی و تأمین امنیت آن نقش مهمی در پیوند با جهان دارد و از این حیث دیپلماسی انرژی و توسعه ملی ارتباطی متقابل و عمیق با یکدیگر دارد.

 

ایران یک کشور مهم درزمینهٔ تولید انرژی در جهان، با یک جمعیت متوسط و پتانسیل بزرگ اقتصادی است. ایران می‌تواند به‌صورت چندمنظوره در دیپلماسی انرژی پویا باشد. ایران می‌تواند هم در اهداف انرژی، هم بخش اقتصادی و هم در بخش امنیت از چنین دیپلماسی بهره ببرد. گفتنی است که انرژی مهم‌ترین نقطه پیوند ایران با اقتصاد جهانی است. لذا ایران تلاش می‌کند که به‌طور مناسب از منابع انرژی خود و پتانسیل واقعی آن استفاده کند تا نقش معنی‌داری در جامعه بین‌المللی و امنیت خود و همچنینی تحکیم قدرت ملی ایفا کند. حضور ایران در بازارهای انرژی در فرایند توسعه اقتصادی از جایگاه استراتژیکی برخوردار است. پس در این میان انرژی در هر نوعش و امنیت آن، به‌عنوان محور و مفهوم اصلی دیپلماسی انرژی، درصورتی‌که باسیاست خارجی توسعه‌گرا پیوند بخورد، در تحقق وابستگی سایر کشورها به ایران و توسعه پایدار، می‌تواند به‌عنوان یک برگ برنده استفاده شود.

 

فنّاوری هسته‌ای و نقش آن در تأمین انرژی

امروزه فنّاوری هسته‌ای به خاطر نقش ویژه آن در تولید و تأمین انرژی و استفاده گسترده از آن در مواردی چون صنعتی، کشاورزی، پزشکی و حتی نظامی از اهمیت و جایگاه خاصی برخوردار است. توسعه دانش و توان هسته‌ای ایران نیز در ماهیت و کیفیت توازن قدرت و مناسبات سیاسی با کشورهای خلیج‌فارس و امنیت منطقه‌ای به‌تناسب تأثیرگذار خواهد بود. در جهان کنونی، دسترسی ایران به چرخه سوخت هسته‌ای باعث انبساط و انقباض قدرت ملی و بین‌المللی شده است. به نظر می‌رسد نهادینه شدن این عامل در کنار سایر مؤلفه‌های موجود انرژی، یعنی نفت و گاز بتواند منجر به تولید قدرت ملی و بین‌المللی شود. با تجمیع این سه مؤلفه در خصوص انرژیِ، ایران می‌تواند به‌عنوان قدرت اول انرژی جهانی تبدیل شود. در بستر تاریخی توان هسته‌ای ایران نیز همچون سایر مؤلفه‌های انرژی، فراز و نشیب‌هایی تا رسیدن به درجه‌ای از ثبات را به خود دیده است. این بی‌ثباتی در طول ۶۰ سال اخیر بیشتر ناشی از حساسیت‌های سیاسی در مورد احتمال استفاده‌های نظامی از این فنّاوری است. به همین دلیل با محدودیت‌ها و ممانعت‌های بسیاری توأم بوده است.

 

ایران در فرایند توسعه پایدار خود به فنّاوری هسته‌ای در وهله اول، ازلحاظ تأمین نیرو و ایجاد تنوع در سیستم عرضه انرژی و وهله دوم، استفاده از سوخت پاک با توجه به نگرش‌های مثبت جهانی در خصوص حفظ محیط‌زیست(توافق‌نامه‌های اجلاس زمین در ریودوژانیرو ، پیمان کیوتو ، موافقت‌نامه وین و اقدامات انجمن‌های صلح سبز  و پلیس سبز)، همچنین استفاده از جنبه‌های کاربرد‌ی آن در زمینه‌های مختلف صنعتی، کشاورزی و پزشکی، نیاز فراوان به آن دارد. انرژی هسته‌ای یکی از فناوری‌های کم‌کربن  است که می‌تواند به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای کمک کند درحالی‌که انرژی در مقادیر بسیار بزرگ را به‌طور فزاینده برای نیازهای جمعیت درحالی‌که رشد، توسعه اقتصادی و اجتماعی تولید می‌کند. نیروگاه‌های هسته‌ای، امنیت انرژی، توسعه صنعتی و تولید برق قابل‌اعتماد باقیمت‌های پایدار و قابل پیش‌بینی را باعث می‌شود.

 

هرگونه تحول در بازار پر بازیگر انرژی با متغیرهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی در ارتباط است. امنیت انرژی در شرایط کنونی مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان انرژی را بیش‌ازپیش به یکدیگر نزدیک کرده است و ضرورت تعامل و رایزنی بین آن‌ها را فراهم نموده است. در طول گذر زمان مفهوم امنیت انرژی نیز متحول و به مقوله جهانی تبدیل‌شده است. این مفهوم در مباحث امنیت بین‌الملل نیز وارد گشته و با توجه به پیچیدگی شرایط جهانی و رقابت در این عرصه و تفاوت منافع، آینده اقتصاد، سیاست و امنیت جهانی را تخت تأثیر قرار خواهد داد. امروزه فنّاوری به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل تحقق اندیشه‌ها، ایده‌ها و آرمان‌های یک جامعه در جایگاه بسیار تعیین‌کننده‌ای قرار دارد.

 

دولت و ملت‌ها برای توسعه، پیشرفت و دستیابی به اهداف خود، از قدرت علم و فنّاوری بهره می‌گیرند. فناوری هسته‌ای به‌عنوان یک فناوری برتر در علوم استراتژیک در قرن بیستم، تحولی عمیق در زندگی بشر ایجاد نمود. جمهوری اسلامی ایران نیز توانست با یک جهش و خیزش عظیم علمی و بهره‌گیری از فناوری هسته‌ای یک نهضت علمی را شروع کند و قدم محکمی در راستای تقویت اقتدار ملی و ترویج خودباوری بردارد که این عامل، تقابل کشورهای قدرتمند جهان و به‌تبع آنان کشورهای شورای همکاری خلیج‌فارس در زیر لوای غرب را به همراه داشته است.

 

طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی اتمی ، انرژی هسته‌ای می‌تواند به بهبود امنیت انرژی، کاهش تأثیر قیمت سوخت‌های فسیلی، کاهش اثرات تغییرات آب و هوایی و اقتصاد رقابتی کمک کند. بنابراین انرژی هسته‌ای بخش مهمی از استراتژی‌های آینده کشورها خواهد بود. رشد قابل‌توجه جمعیت و گسترش مداوم اقتصاد جهانی، تقاضا برای انرژی را به همراه دارد. درنتیجه دسترسی به انرژی مدرن و میل تدریجی به کسب آن، در حال افزایش است. اینکه انرژی سوخت پایدار در خلیج‌فارس برای مدت طولانی و فراوان در دسترس خواهد بود و صادرات آن‌یک درآمد ابدی در پی دارد، یک تصور اشتباه است. پس وجود انرژي تجدید پذیر و هسته‌ای برای کشورهای حوزه خلیج‌فارس جهت داشتن درآمد، یک ضرورت محسوب می‌شود. انرژی هسته‌ای در منطقه خلیج‌فارس در حال رشد است و کشورهای حوزه خلیج‌فارس بدون در نظر گرفتن برنامه هسته‌ای ایران، به دنبال کاوش انرژی هسته‌ای غیرنظامی برای پاسخگویی به تقاضای انرژی در آینده خود هستند. در خصوص انرژی هسته‌ای غیرنظامی که ماهیتی مقیاس‌پذیر و کم‌کربن است، توافقنامه همکاری نیز با ایالات‌متحده به امضا رسانده‌اند.

 

رویکرد سیاسی کشورهای عضو شورای همکاری خلیج‌فارس نیز دلیل دیگری برای دنبال کردن برنامه هسته‌ای است. انگیزه آن‌ها در دستیابی به فناوری هسته‌ای، قدرت ایران در نیل به این صنعت است. شورای همکاری خلیج‌فارس تلاش می‌کند برای مردم خود، ایران و جهانیان نشان دهند که توان دستیابی به این مهم رادارند. آن‌ها بر این باور هستند که بازداشتن ایران از انجام فعالیت هسته‌ای تقریباً غیرممکن است و آن‌ها به این دلیل مجبور هستند که همواره خود را با توان ایران به تعادل و توازن برسانند.

 

قدرت اقتصادی و سیاسی کشورها درگرو در اختیار داشتن منابع انرژی

سیر کشورها به سمت انرژی‌های هسته‌ای، پاک و تجدید پذیر، مؤید این است که در جهان آینده، قدرت اقتصادی و سیاسی از آن کشورهایی خواهد بود که منابع انرژی را در اختیار داشته باشند. رشد جمعیت، افزایش تقاضا برای انرژی و ملاحظات زیست‌محیطی ضرورت تنوع‌طلبی در انرژی را اثبات می‌کند. انرژی هسته‌ای و صنایع وابسته به آن، محور برنامه‌ریزی‌های کلان اقتصادی کشورها و سیاست‌های راهبردی در این بخش، برای بقا و گسترش حوزه نفوذ تلقی می‌شود. جمهوری اسلامی ایران و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج‌فارس نیز بنابرهمین چشم‌انداز جهانی و آینده‌نگری سیاسی در این مسیر واردشده‌اند.

 

توان هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران نیز در طول سال‌های اخیر بنا به دلایل سیاسی و ماهیت غیر شفاف برای جامعه بین‌المللی روندی کند به خود گرفته بود. برنامه هسته‌ای ایران علیرغم حرکت در مسیر ناهموار، تقریباً در تمامی عرصه‌ها و صنایع مربوط به خود، ریشه دوانده است. درمجموع ایران توانسته است در گستره قدرت هسته‌ای در مواردی ازجمله، سیکل سوخت، توانایی تحقیق و توسعه، تنوع در سیستم عرضه انرژی، استفاده از جنبه‌های کاربردی آن، مزایای زیست‌محیطی، عضویت در باشگاه هسته‌ای و به‌ویژه دیپلماسی انرژی به‌عنوان ابزار اصلی سیاست، گام‌های بلندی را بردارد. طبق برنامه جامع اقدام مشترک بین ایران و گروه ۵ ۱، چرخه سوخت هسته‌ای ایران به دستگاه‌های مدرن و پیشرفته مجهز می‌شود. مشارکت‌های علمی و بین‌المللی روند توسعه را استاندارد و مثبت خواهد نمود.

 

رآکتورهای تحقیقاتی آب‌سنگین بازطراحی و مجدداً بکار گرفته می‌شود. دیپلماسی انرژی آن گسترده‌تر شده و دستیابی به برنامه صلح‌آمیز هسته‌ای هموارتر می‌شود. باور به این رویکرد قدیمی که کشورهای حوزه خلیج‌فارس نسبت به سایر کشورهای منطقه و غیر غرب خود یعنی ایران و اسرائیل، فاقد نیروی انسانی و زیربناهای ساختاری لازم برای فعالیت هسته‌ای است، بدفهمی عمیقی نسبت به موجی که در این منطقه به سمت هسته‌ای شدن صورت گرفته، خواهد بود. همه شش عضو شورای همکاری هم‌راستای سیاست‌های هسته‌ای ایالات‌متحده آمریکا در منطقه هستند و طرح الگوی این کشور را به امضا رسانده‌اند. این اتفاق به معنی وابستگی صرف به غرب در سیاست و امنیت نیست، بلکه بیشتر راهگشایی و جهش تصاعدی در دستیابی به فنّاوری صلح‌آمیز هسته‌ای و انرژی پاک است.

اگر کشورهای خاورمیانه به سمت تنوع‌طلبی در سوخت و انرژی حرکت کنند به لحاظ اقتصادی بهره‌وری بهتری خواهند داشت. چراکه از زمان آغاز گرایش به هسته‌ای شدن تا ۱۵ سال آینده، این کشورها با هزینه کرد منابع نفتی و گازی خود، گام بسیار بلندی را در نهادینه کردن و جایگزینی انرژی‌های جدید برداشته‌اند. همه این تلاش‌ها یک هدف عمده را دنبال می‌کند و آن سهیم بودن در آینده انرژی، اقتصاد و فنّاوری است. بلاشک با توجه به ارتباط این کشورها با غرب و در مقایسه باسابقه ۶۰ ساله فعالیت‌های هسته‌ای ایران و وضعیت کنونی‌اش، این کشورها شتاب و سرعت به‌مراتب مناسب‌تری در نیل به هدف خواهند داشت و این روند همچنان مناسبات طرفین را تحت تاثیرقرار می‌دهد.

 

گزارش از: جواد عباس‌آبادی
 

منابع:

بوزان، باری(۱۳۸۱)، خاورمیانه: ساختاری همواره کشمکش زا، فصل‌نامه سیاست خارجی، سال شانزدهم، شماره۴،

روحانی، حسن(۱۳۹۱)، امنیت ملی و دیپلماسی هسته‌ای، تهران، مجمع تشخیص مصلحت نظام، مرکز تحقیقات استراتژیک.

قوام، عبدالعلی(۱۳۹٠)، روابط بین‌الملل؛ نظریه‌ها و رویکردها، تهران، انتشارات سمت.

واعظی، محمود(۱۳۹۰)، دیپلماسی انرژی ایران و قدرت‌های بزرگ خلیج‌فارس پژوهش‌های سیاست خارجی،

ویسی، هادی(۱۳۹۱)، نقش انرژی هسته‌ای در قدرت ملی ایران، فصلنامه مطالعات جهان اسلام، شماره ۱.

 

نظرات شما

[کد امنیتی جدید]